Türkiye'de Bağımsız Denetimin Kapsamı
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ve Bağımsız Denetim Yönetmeliği uyarınca belirlenen büyüklük ölçütlerini aşan şirketler bağımsız denetime tabidir. Bu ölçütler aşağıdaki üç koşuldan en az ikisini iki ardışık hesap döneminde sağlayan işletmeler için geçerlidir:
- Aktif toplamı 75 milyon TL ve üzeri
- Yıllık net satış hasılatı 150 milyon TL ve üzeri
- Çalışan sayısı 250 ve üzeri
Ayrıca bankalar, sigorta şirketleri, BİST'e kote şirketler ve kamu iktisadi teşebbüsleri kanun gereği bağımsız denetime tabidir; büyüklük ölçütleri bu kuruluşlar için aranmaz.
Temel Bağımsız Denetim Standartları (BDS)
| Standart No | Başlık | Temel Konu |
|---|---|---|
| BDS 200 | Bağımsız Denetçinin Genel Amaçları | Makul güvence, denetçi sorumlulukları |
| BDS 315 | Önemli Yanlışlık Risklerinin Belirlenmesi | İç kontrol değerlendirmesi, risk analizi |
| BDS 330 | Değerlendirilen Risklere Karşı Denetçinin Tepkileri | Kontrol testleri, ayrıntılı testler |
| BDS 500 | Denetim Kanıtı | Kanıt toplama yöntemleri ve güvenilirlik |
| BDS 700 | Finansal Tablolara İlişkin Görüş Oluşturma | Denetim raporu yapısı ve türleri |
| BDS 705 | Standart Olmayan Denetçi Görüşleri | Şartlı, olumsuz, görüş bildirmeme |
| BDS 720 | Denetlenmiş Finansal Tablolarla Birlikte Sunulan Diğer Bilgiler | Yıllık faaliyet raporunun tutarlılığı |
İç Kontrol Sisteminin Bileşenleri
COSO çerçevesi, Türkiye'deki denetim uygulamalarında da yaygın biçimde kullanılmaktadır. COSO modeline göre iç kontrol sistemi beş temel bileşenden oluşur:
1. Kontrol Ortamı
Yönetim kurulunun tonu, etik değerler, yetki devri yapısı ve organizasyon kültürü.
2. Risk Değerlendirmesi
Hedeflere ulaşmayı tehdit eden içsel ve dışsal risklerin tanımlanması ve analizi.
3. Kontrol Faaliyetleri
Politika ve prosedürler, onay süreçleri, görevler ayrılığı ilkesi, fiziksel kontroller.
4. Bilgi ve İletişim
Güvenilir bilginin zamanında elde edilmesi, raporlanması ve ilgili taraflara iletilmesi.
5. İzleme Faaliyetleri
İç kontrol sisteminin etkinliğinin sürekli ve dönemsel olarak değerlendirilmesi; tespit edilen eksikliklerin üst yönetime raporlanması.
Denetim Görüşü Türleri
BDS 700–705 uyarınca bağımsız denetçi dört tür görüş verebilir:
| Görüş Türü | Koşul | Etkisi |
|---|---|---|
| Olumlu Görüş | Finansal tablolar tüm önemli yönleriyle TMS/TFRS'ye uygundur | Yatırımcılar ve kreditörler için en güçlü güvence |
| Şartlı Görüş | Önemli ancak yaygın olmayan bir yanlışlık ya da kapsam sınırlaması | Belirli not açıklamalarına dikkat çekilir |
| Olumsuz Görüş | Yaygın yanlışlıklar; tablolar gerçeği yansıtmıyor | Finansal tablo kullanıcılarını önemli ölçüde etkiler |
| Görüş Bildirmekten Kaçınma | Yaygın kapsam sınırlaması; yeterli kanıt toplanamıyor | Tablolara güvenilmez; ciddi uyarı sinyali |
"Bağımsız denetim, finansal sistemin güven altyapısıdır. Güvenilir denetim olmadan sermaye piyasaları sağlıklı işleyemez."
İç Denetim ve Dış Denetim Arasındaki Fark
İç denetim, işletme bünyesinde yönetim kuruluna bağlı olarak çalışan bir fonksiyondur ve risk yönetimi, kontrol süreçleri ile kurumsal yönetimi değerlendirir. Dış denetim (bağımsız denetim) ise finansal tabloların TMS/TFRS'ye uygunluğunu işletmeden bağımsız bir KGK lisanslı denetim kuruluşu tarafından güvence altına almak amacıyla gerçekleştirilir.